Image result for scorpion png

آشنایی با عقرب یا کژدم  (scorpion)

کژدم یا عقرب و یا دراز دم نام یکی از گونه‌های بندپایان رده عنکبوتیان است . این جانوردر طول روز در زیر سنگ ها یا در سوراخ های زمین یا زیر حصیر، زیر پوست درختان ، بین هیزم ها ، در داخل حمام و دستشویی ، آشپزخانه و محیط های مرطوب  و …پنهان می شود و بی حرکت می ماند و در طی شب به فعالیت و شکار می پردازد . عقرب  پاهای بلند جلویی خود را برای پیدا کردن غذا به‌کار برده و پس از یافتن غذا آن را به‌وسیله چنگال‌هایش می‌گیرد . کژدم‌ها اغلب در طول روز در زیر سنگ‌ها یا در سوراخ زمین پنهان می‌گردند . برخلاف تصور عده‌ای که کژدم‌ها را کور می‌پندارند ، این جانوران دارای قدرت بینایی هستند ولی فقط می‌توانند اجسام را در فواصل چند سانتی‌متری تشخیص دهند .

 

آناتومی بدن عقرب

عقرب ها دارای هشت پا و نیشی با زهر کشنده می‌باشند .  نیش عقرب در انتهای دم آن قرار دارد . عقرب‌ها رنگ‌های مختلفی مثل زرد مایل به قهوه‌ای ، قهوه‌ای ، خاکستری و سیاه دارند و اندازه آنها بین 5/1 تا 18 سانتی‌متر مختلف است . کژدم‌ها دارای یک جفت چشم میانی و ۲ تا ۵ عدد چشم جانبی هستند . چشم‌های جانبی با وجود داشتن عصب بینایی ، فاقد قدرت دید هستند و به احتمال فقط می‌توانند نور را تشخیص دهند . این جانوران دارای چنگالهای خارداری هستند که در واقع قسمتی از دهان آنها محسوب می‌شود . آنها قادرند که ماده سمی خطرناکی از قسمت عقب بدنشان طرف مهاجمین بپاشند .

بدن عقرب ها مثل سایر جانوران رده عنکبوتیان ، از بخشی در جلو به نام سرسینه و بخش دیگری در عقب به نام شکم تشکیل می شود . قسمت عقب به دو قسمت میانی و خلفی تقسیم می شود که شامل شکم و دم است . در طرفین سرسینه ، انبرک ها و پاها و در جلوی سرسینه  آرواره های دهانی قرار  دارند . تمام این اعضا بندبند هستند . در سطح پشتی سرسینه چشم های میانی و جانبی قرار گرفته اند . سطح شکمی تقریباً به طور کامل به وسیله ی آخرین بند انبرک ها ، پاها ، ضمایم آنها و پلاک منفردی به نام استرنم پوشیده شده است . در سطح شکمی میانی اعضایی نظیرشکاف های تنفس ، شانه ها و سرپوش تناسلی دیده می شوند . غده سمی و نیش درانتهای قسمت خلفی قرار گرفته اند .

کلیسرهای به صورت دو گیره  کوچک و کاملاً متحرک در قدامی ترین ناحیه ی شکمی سرسینه قرار دارند . کلیسرها برای قطعه قطعه کردن طعمه به کارمی روند .

 

 

تغذیه عقرب

خوراک عقرب را سایر حشرات مانند سوسک وحتی گاهی قورباغه  تشکیل می دهد . آنها پس از شکار ، طعمه را ابتدا نیش می‌زنند سپس با حرکات کلیسر یا به عبارتی آرواره های خود شروع به خرد کردن بدن طعمه می‌کنند و در این موقع با کمک آنزیمی آن را به صورت مایع در می‌آورند .عقرب ها در ناحیه دهان دارای پرزهایی هستند که به صورت فیلتر عمل می‌کنند و از ورود ذرات غذایی کوچک به مری جلوگیری می‌کنند زیرا مواد غذایی فقط باید به صورت مایع وارد شوند ؛ بنابراین عقرب مواد سفت را به صورت تفاله‌های گلوله شده به دور می‌اندازند . به همین دلیل است که عمل خوردن غذا در عقرب‌ها به طول می‌انجامد و گاهی تا ۲۴ ساعت طول می‌کشد . همچنین عقرب‌ها به آب نیاز دارند و عقرب‌های نواحی مرطوب معمولاً آب را به صورت جداگانه می‌نوشند و عقرب‌های نواحی خشک نیز آب مورد نیاز را از بدن طعمه فراهم می‌کنند . عقرب‌ها پس از غذا خوردن ، ساعت‌ها به وسیله مایعی که از دهان ترشح می‌کنند ، به تمیز کردن پاها و کلیسرهای خود می‌پردازند . عقرب‌ها به گرسنگی و تشنگی مقاومت زیادی دارند به طوری که می‌توانند ماه‌ها بدون آب و غذا زنده بمانند .

عقرب گزیدگی

پس از چند دقیقه از گزش عقرب که اغلب در ناحیه دست و پا اتفاق می‌افتد علایمی چون درد ، تاول ، قرمزی و تورم مشاهده می‌شود . زهر اکثر عقربهای سمی باعث نابودی گلبولهای قرمز خون می شود علاوه آن باعث بروزعلائم عصبی نیز می شود که شامل بی قراری ، تشنج ، راه رفتن نامتعادل ، تکلم منقطع ،  افزایش ترشح بزاق ، حساسیت شدید پوست به لمس ، انقباضات ماهیچه ای ، درد شکم و کاهش کارکرد سیستم تنفسی و تنگی نفس ، می باشد ، نیز ممکن است علایم زیر در فرد مشاهده شود : تند شدن نبض ، بالا رفتن فشار خون ، سرگیجه ، حالت تهوع و استفراغ ، بی‌اختیاری ادرار و مدفوع و …

عقرب گزیدگی اغلب خطرناک نیست و تنها باعث بروز علایم و نشانه‌ها موضعی در محل گزش می‌گردد . با این وجود باید کمک‌های اولیه ضروری را برای مصدومین انجام داد و خطرناک بودن یا نبودن عقرب و شدت مسمومیت را به کادر درمانی و پزشک واگذار کرد . شستشوی محل زخم با آب و صابون ،  بیرون آوردن وسایل تزئینی و جواهرات ، استفاده از کمپرس سرد برای کاهش درد و تورم باید در مراحل اول مورد توجه قرار گیرد بدین منظور می‌توان از یک تکه یخ استفاده کرد ولی هرگز نباید اندام گرفتار را در آب یخ غوطه ‌ور ساخت .

 

Image result for ‫عقرب گزیدگی png‬‎

تولید مثل عقرب

عقرب ‌ها زنده‌ زا بوده و اغلب از نیمه تابستان تا نیمه پاییز می‌زایند و تعداد نوزادها بسته به نوع عقرب از ۲ تا ۹۰ عدد متغیر است . در هنگام زایمان پشت عقرب شکافته می شود تا نوزادها خارج شوند . طول مدت خروج نوزاد عقرب ، براساس نوع رشد جنين از يک ساعت تا ده روز گزارش شده است .  در برخی از انواع عقرب‌ها ، نوزادان از سر خارج می‌شوند و در برخی دیگر از دم . نوزادان پس از تولد خود را به سطح پشتی بدن مادر می‌رسانند و دست کم تا زمان نخستین پوست‌اندازی نوزادان بر پشت کژدم مادر جابجا می‌شوند . در این هنگام اغلب  به علت گرسنگی و نبود غذا ، عقرب مادر از چند نوزاد خود به عنوان غذا استفاده می‌کند . مدت باروري بسته به نوع عقرب متفاوت و معمولاً بين 2 تا 4 ماه است .

 

Image result for ‫عقرب گزیدگی png‬‎

 

پوست اندازي و مراحل مختلف رشد نوزاد

نوزاد عقرب را لارو مي نامند .

  1. مرحله رشد (لارو) : جانور بدون دهان و مخرج باز است و از ذخيره زرده موجود در بدن تغذيه مي کند . پاها به جاي پنجه ، بادکشي دارد که به وسيله ي آن نوزاد در پشت مادر قرار مي گيرد . مجراي سمي نيز روزنه خروج ندارد .
  2. مرحله رشد (پرونمف) : معمولاً پس از يک هفته و با اولين پوست اندازي نوزاد در پشت مادر شروع مي شود . در اين مرحله از رشد ، نوزاد شکل کامل تري به خود مي گيرد اما هنوز نسبت به عقرب بالغ اختلاف هايي دارد .  اين اختلاف ها در تمام پوست اندازي کم و بيش ديده مي شود و نسبت به نوع عقرب متفاوت است .

عقرب ها به طور کلی از دوران نوزادي تا رسيدن به سن بلوغ که حدود 3 سال طول مي کشد ؛ 8 تا 10 بار پوست اندازي مي کنند .

  1. مرحله بلوغ  : درعقرب ماده با رشد کامل و آمادگي جانور براي جفت گيري  و در عقرب نربا پيدايش اندام پاراکسيال آغاز مي شود .

خودکشی عقرب ها

برخی تصور می‌کنند زمانی که عقرب در میان آتش محصور می‌شود یا در شرایط سخت قرار می‌گیرد ، دم خود را بر بالای سرش می‌برد و نیش را درون سرش فرو کرده و خودکشی می‌کند ؛ اما این باوری غلط و فقط یک افسانه ‌است و پایه علمی ندارد . در حقیقت عقرب وقتی در میان آتش محصور می‌شود با حرکات نیش زدن به اطراف می‌خواهد از خود دفاع کند و به عبارتی هر آن چه که در مقابلش است را نیش بزند و در این موقع نیز می‌خواهد آتش را نیش بزند که این تصور را پدید آورده که خودش را نیش می‌زند .

عقرب‌ها همانند جانوران دیگر در برابر هر شرایط سختی تا لحظه مرگ مقاومت می‌کنند و این شرایط  بوجود آمده ‌است که جان آنها را می‌گیرد نه این که خودشان به ناچار خودکشی کنند . اما این که چرا عقرب‌ها در میان حلقه آتش می‌میرند ، به میزان مقاومت عقرب در برابر گرما بستگی دارد و علت آن بالا رفتن درجه حرارت اطراف است . به عبارت دیگر عقرب‌ها دمای بالا را نمی‌توانند تحمل کنند و بیشتر آنها در دمای ۴۰ درجه به بالا می‌میرند ولی در عوض دمای بسیار پایین و در حد صفر درجه را به خوبی تحمل می‌کنند . علت مرگ عقرب در حرارت بالا به دلیل از دست دادن سریع آب بدن ، انعقاد همولنف و انسداد عروق و مجاری است .

 

Image result for ‫عقرب در آتش‬‎

 

گونه‌های مختلف عقرب

از حدود ۲۰۰ گونه متفاوت عقرب که در سراسر دنیا پراکنده‌اند فقط حدود ۲۰ گونه آن‌ها سمی هستند  .  در ایران سه گونه کژدم خطرناک وجود دارد که گزارش‌هایی از مرگ بر اثر گزش آن‌ها وجود دارد :

  • «همی سکورپیوس لپتوروس» : که عقربی زرد رنگ و کوچک است . نرها دمی بلند دارند . این عقرب در نواحی جنوبی و جنوب غربی بسیار فراوان است و در خوزستان به آن «گادیم» می‌گویند

Image result for ‫عقرب همی سکورپیوس لپتوروس‬‎

 

  • «کمپسوبوتوس ماتهیزنی» : که دارای اندازه‌ای بسیار کوچک و بدنی باریک به رنگ زرد یا آجری است . این گونه هم در نواحی جنوبی به ویژه در خوزستان فراوان است . سم این دو گونه عقرب می‌تواند گلبول‌های قرمز خون را تخریب کند

Image result for scorpion compsobuthus

 

  • «آندرکتونوس کراسیکودا» : که جثه‌ای درشت‌تر از دو گونه قبلی دارد و رنگ آن سیاه یا قهوه‌ای تیره‌ است . این گونه در بیشتر نقاط ایران پراکندگی دارد

نوع سوم عقرب

 

خطرناک‌ترین انواع عقرب

برخلاف شایعه‌ای که می‌گوید خطرناک بودن عقرب به رنگ آن بستگی دارد و در برخی از نقاط ایران معتقدند که عقرب زرد خطرناک است و در برخی از نقاط دیگر عقرب سیاه را خطرناک می‌دانند ، این ارزیابی قابل قبول نیست و رنگ عقرب هیچ نقشی در غلظت سم یا خطرناک بودن آن ندارد . می‌توان گفت که سم عقرب‌های نواحی خشک و گرمسیر در ایران دارای غلظت بالایی است . خوشبختانه خطرناک‌ترین عقرب‌ها هم هنگام گزش انسان معمولاً تمامی سم خود را تزریق نمی‌کنند زیرا عقرب در مصرف سم صرفه‌جویی می‌کند و همیشه در گزش اول با تزریق مختصری آنزیم سعی در دور کردن دشمن دارد ولی چنانچه اسیر شود و راه فراری نداشته باشد مجبور به تزریق سم اصلی خود می‌شود . عقرب برای جایگزینی سم خود نیاز به تغذیه بیشتر دارد و برای همین زیاد مایل نیست که سم خود را هدر دهد .

 

فواید عقرب  

  • کژدم‌ها اغلب حشرات موذی را به دام می‌اندازند و از این نظر اهمیت دارند . آنها اغلب سوسک‌های سیاه و اگر بتوانند قورباغه‌ها را نیز شکار می‌کنند .
  • در طب سنتی از روغن عقرب جهت درمان فلج ، لقوه ، درد مفاصل و رفع بواسیر استفاده می شود .

 

روش های مبارزه با عقرب

  • از بین بردن محیط زیست عقربها . مهمترین محل زیست این جانور در میان خرده‌های چوب و یا تنه درختان شکسته است . از انباشت هیزم ، علوفه ، خرده‌های چوب و مصالح ساختمانی غیر قابل استفاده ]خودداری کنید
  • کاهش دسترسی عقرب به منابع غذایی ، مهمترین منابع غذایی عقربها ، حشرات هستند که پاکیزه نگاهداشتن محیط و روش مناسب مبارزه با حشرات ، از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است
  • مسدود کردن درزها ، شکافها و سوراخهای دیوارها ، منازل و ساختمانها مخصوصا درب، پنجره و اطراف فاضلاب
  • روشهای بیولوژیکی ، یعنی استفاده از دشمنان طبیعی عقرب مانند پرندگان (  نگهداری مرغ و اردک تا حدودی در کاهش جمعیت عقربها موثر است )
  • دوری جستن از محل زندگی عقربها ، نوسازی و بهسازی اماکن قدیمی جمع‌آوری و دفع بهداشتی زباله

اما بهترین ومطمین ترین و در عین حال ساده و اقتصادی ترین روش مبارزه با عقرب و پیشگیری از حضور این جانور موذی و خطرناک ، استفاده از دستگاه های دفع کننده جانوران موذی ایران پراتیکس می باشد