Image result for snake png

مار   ( snake  )

مار جانوری خزنده از راسته پولک داران است  با بدنی دراز و بدون پا که بدنش از پولک پوشیده شده است . مارها به شدت گوشت خوار هستند و با توجه به اندازه و ابعاد، یک مار عادی ممکن است انواع کرم ، حشرات ، انواع موش ، انواغ تخم مرغ سایر حیوانات ، قورباغه ، حلزون و … را به عنوان غذا برای خود انتخاب کند اما مارهایی که جثه بزرگتری دارند ممکن حیواناتی در ابعاد خود را نیز ببلعند . برخی مارها شکار خود را با نیش زدن می کشند و بعد می خورند ، برخی دیگر با چنبره زدن به دور طعمه ، برای خوردن آماده اش می کنند و بقیه مارها شکار خود را زنده و درسته می خورند . پس از خوردن ، مارها می خوابند تا فرایند گوارش روی دهد . مارها بسیار سریع حرکت می کنند و شناگران قابلی هستند . بخشی از بدن مار که با زمین تماس دارد به شدت به لرزش حساس است و در نتیجه حضور جانوران اطرافش را به سرعت تشخیص می دهد . این موجودات به جز در قطب جنوب تقریبا در سایر قسمت های دنیا وجود دارند . اغلب مارها روی زمین یا زیر آن زندگی می کنند اما برخی از انواع آنها هم وجود دارند که آب را محل زندگی خود انتخاب می کنند . تمام مارهای آب های شور ، سمی هستند . بیشتر مارها زهر ندارند آن دسته‌ ای که زهرآگین هستند هم در درجه نخست ، از آن برای شکار و کشتن طعمهٔ خود استفاده می‌ کنند تا برای دفاع شخصی . برخی مارهای زهرآگین می‌ توانند باعث زخم شدید در انسان حتی مرگ شوند . مارهای بی زهر شکار خود را می‌ توانند زنده بخورند یا آن را نخست با پیچیدن به دور طعمه و فشردن می‌ کشند سپس می‌خورند .

رفتار دوستی و خو گرفتن در مارها مشاهده نمي شود و  دليلش هم به مغز كوچك و عدم توانايی در درك و پردازش اينگونه احساسات و مفاهيم برمي گردد . اگر احساس ترس و خطر کنند ، حمله صورت مي گيرد ولی فراوان هستند افرادی كه كشنده ترين مارها را  به راحتی در دست مي گيرند و دلیل آن هم به عدم ترس و نوسانات فشار خون این افراد برمي گردد و لذا مار احساس راحتی مي كند و ترسی بروز نمی دهد .

 

سم مار

سم مار مایعی است روغنی شکل و بر حسب نوع مار به رنگ سفید تا زرد پررنگ ، شفاف یا کدر و اندکی اسیدی می باشد . سم مار مخلوطی است از مواد پیچیده پروتئینی با خواص سمی و آنزیمی و مواد غیر پروتئینی از قبیل انواع لیپید ها ، کربوهیدرات ها ، نمک های مختلف فلزی و شبه فلزی ، ریبوفلاوین و آب . سم ماده ای است سرشار از آنزیم . بیشتر ترکیب  سم را مواد پروتئینی تشکیل می دهند که برخی از آنها روی دستگاه عصبی تاثیر می گذارند و بعضی دیگر موجب تخریب تار های ماهیچه ای می شوند . همچنین در سم چند نوع مار گالاکتوز و گلوکز تشخیص داده شده است .

 

مار گزیدگی

مارها در حالت عادی انسان را نیش نمی زنند مگر آن که زخمی  و یا ترسیده باشند . گزیدگی یک مار بدون زهر معمولا بی خطر است چون دندانهای مار برای پاره کردن یا ایجاد زخم طراحی نشده اند ، با این حال احتمال عفونت یا آسیب به بافت و صدمه وجود دارد اما نیش زدن مارهای زهری بسیار می تواند خطر ناک باشد و حتی به مرگ انسان منجر گردد .

در کل زهر برای مار مانند سایر مایعات بزاقی مار ، به عنوان کمکی در هضم غذا و شکستن ترکیبات آن است بنابراین حتی گزیدگی مارهای غیر سمی هم می تواند در محل زخم  ، ایجاد آسیب کند . بر حسب گونه مار، علایم و نشانه ‏های بالینی مارگزیدگی متفاوت است . حجم مار، سن مار، مقدار تزریق سم ، قدرت کشندگی سم ، محل تزریق سم در بدن و فاکتورهای متفاوت دیگر در بروز تظاهرات بالینی مارگزیدگی مؤثرند . با توجه به این عوامل بسیاری از افرادی که توسط مارهای سمی گزیده می‏ شوند دچار مسمومیت خفیف شده و تظاهرات بالینی قابل توجهی از خود نشان نمی ‏دهند .  البته بسیاری از تظاهرات بالینی مارگزیدگی ارتباطی به آثار اختصاصی سم تزریق شده توسط مار ندارد ، به طوری که تهاجم مار و فروشدن دندانها در بدن ، باعث ترس و وحشت فرد مارگزیده خواهد شد و علاوه بر آن انجام بعضی از اقدامات و کمکهای اولیه ممکن است باعث تپش قلب ، لرزش ، برافروختگی ، تعریق ، احساس سنگینی ، درد قفسه سینه ، نفس زدن ، گیجی ، غش ، گرفتگی و بی حسی دست و پا شود  یا به عنوان مثال بستن محکم عضو مورد گزش توسط بند و غیره می‏تواند باعث تورم و تغییر رنگ عضو شود . مصرف بعضی داروهای سنتی نیز می‏تواند باعث تهوع و استفراغ شود .

لازم به ذکر است که معمولا مارهای غیر سمی سهم بیشتری در به وجود آوردن حوادث مارگزیدگی دارند . گزش های خطرناک مارگزیدگی در ایران بیشتر مربوط به گروه افعی‏ ها و به خصوص گزش گرزه مار یا افعی است که غالبا در چراگاهها و مناطق کشاورزی اتفاق می‏افتد .

به طور کلی آثار مسمومیت با سم مار شامل :

  1. آثار موضعی مانند تورم ، التهاب ، سیاه شدن موضع گزیده شده ، تاول ، خونریزی ناشی از زخم
  2. آثار عمومی مانند: تهوع و استفراغ ، سر درد ، فلج اعصاب ، اختلالات خونی ، فلج تنفس ، مشکلات عضلانی و قلبی و کلیوی ، تاری دید ، تشنج ، اسهال ، سرگیجه ، تعریق ، غش ، تب ، تشنگی ، بی حسی و سوزن سوزن شدن پوست ، درد شدید و افزایش سرعت نبض می باشد

 

تقسیم بندی مارها

مارها را بر اساس فاکتورهای مختلفی تقسیم بندی می نمایند :

 مارهای چمباتمه زن  : مارهای چمباتمه زن بزرگترین مارهای دنیا هستند و شامل پیتون ها و بوآ ها می باشند . آنها غیر سمی هستند و حیوانات دیگر را با فشار دادن و له کردن از پا در می آورند . آنها دور شکار خود می پیچند و به تدریج حلقه را تنگ تر می کنند تا حیوان خفه شود . آنها نیز مانند مارهای دیگر قادر به جویدن نیستند و شکار خود رابه یکباره می بلعند

  مارهای زهری  : یک مار زهری سم خود را از طریق نیش هایش که یا توخالی هستند و یا شیار دارند ، تزریق می کند . وقتی که زهر تزریق شد مار به انتظار می نشیند تا قربانیش قبل از بلعیده شدن بمیرد  مانند کبری و افعی

 

انواع مار بر اساس  سم

  • مارهای غیر سمی
  • مارهای سمی
  • مارهای نیمه سمی (مارهایی هستند که ابتدا دندان ریز قرار دارد و سپس دندان های سمی . این نوع از مارها را به دلیل اثر کمتر دندان سمی ، مارهای نیمه سمی می گویند)

 

مارها سمی به دو گروه تقسیم می شوند

  • مارهای مرجانی ( مانند مار کبری و مار مرجانی )
  • افعی ها ( مانند مار زنگی و افعی )

 

انواع  مار از لحاظ  محل  زندگی

مارها را از نظر محل زندگی به  دو دسته تقسیم می شوند :

  • زمینی ( می توانند سمی یا غیر سمی باشند )
  • دریایی ( تمامی مارهای دریایی که در آب های شور زندگی می کنند، سمی هستند )

مارهای زمینی اغلب در بیابان ها ، دشت ها ، کوهستان ها و لای بوته ها ، زیر تخته سنگ ها و داخل حفره ها و یا روی درخت ها و گاهی در باتلاق ها یا در آب رودخانه ها زندگی می کنند . مارها اغلب جاهای آرام و ساکت را برای زندگی دوست دارند  .

 

تشخیص ظاهری مار سمی از غیر سمی

مار های سمی دارای سری مثلثی ، مردمک چشم عمودی ، دمی کوتاه و کلفت  هستند ولی  مارهای غیر سمی دارای سری گرد یا بیضی شکل ، مردمک چشم گرد و از قطر میانی بدن تا انتهای نوک دم باریک می شود و طرز حرکت شان مستقیم و مارپیچ است . حرکت مارهای سمی بطئی است در حالی که مارهای نیمه سمی مانند مارهای غیر سمی غالباً سریع و چابک هستند . مار های سمی کبرا و کفچه مار ایران کلیه مشخصات یک مار غیر سمی را دارا می باشند و فقط در حالت دفاعی مشخصه یک مار سمی را بخود می گیرند . مار های نیمه سمی کلیه مشخصات مار غیر سمی را دارا می باشند و تنها فرق آنها با مار غیر سمی دم متوسط آنها می باشد که کمی کوتاهتر از غیر سمی و کمی بلند تر از مار های سمی می باشد . (مثل یله مار و طلحه مار)

 

Image result for ‫شکل ظاهری مار سمی و غیر سمی‬‎

 

 

تفاوت گزش مار سمی و غیر سمی 

 

Image result for ‫علائم مارگزیدگی‬‎

 

ساختمان مورفولوژیکی مار

در اندام مارها سه ناحیه وجود دارد ( سر ، شکم و دم )   فاصله بین انتهاى سر و قلب را گردن مى نامند . بیشتر مارها جمجمه ای با مفاصل زیاد دارند که این امر به آنها امکان می دهد طعمه های بزرگتر از سرشان را بتوانند ببلعند . اعضای جفت در مار ماننند کلیه ها ، به جای اینکه در دو سوی بدن باشند ، یکی پس از دیگری  قرار گرفته اند . مارها پلک ندارند بلکه چشمان آنها با پولک هایی شفاف پوشیده شده است . پوست مار از پولک پوشیده شده و بر خلاف تصور مردم که فکر می کنند مارها پوستی لزج دارند ، باید گفت مار پوستی نرم با بافتی خشک دارد . دستگاه عصبی مارها از یک مغز کوچک و نخاع شوکی بزرگ تشکیل می شود . آنها گوش خارجی ندارند و انتهای قدامی زبان آنها دو شاخه است و داخل کیسه ای در دهان قرار دارد . ستون مهره های مار بین 200 تا 400 مهره دارد که به هر مهره ، دو دنده وصل است  . مهره های دم نسبتا کم هستند و دنده ای به آنها وصل نیست  . مار از جمله جانورانی است که دندان هایش به طور پیوسته جایگزین می شود . زبان دو شاخه در مار ، هم مسئول دریافت حس بویایی در مار می باشد و هم حس چشایی . مارها با حرکت دادن پیوسته زبان خود ، محیط و مواد اطراف را بررسی می کنند تا متوجه شکار و نیز خطرات پیرامون خود باشند . مارها با بو کشیدن شکار خود را پیدا می‌ کنند . آنها پیوسته زبان خود را حرکت می‌ دهند تا از ذرات موجود در هوا ، آب و خاک نمونه برداری کند و مواد شیمیایی موجود در آن‌ها را تجزیه و تحلیل کند تا تشخیص دهد که آیا شکار یا مزاحمی در محیط پیرامون قرار دارد یا خیر . توان بینایی در میان مارها بسیار متفاوت است برخی مارها تنها می‌توانند روشنایی را از تاریکی تشخیص دهند در حالی که برخی دیگر بینایی خوبی دارند . دم مارها معمولا مدور و گرد است مگر در مارهاى دریایى که داراى دمى مسطح و پهن هستند .

 

 

تولید مثل مارها

بسیاری از مارها زنده‌ زا هستند و بسیاری تخم می ‌گذارند . مار هایی که در مناطق سرد زمین زندگی می کنند ، در اواخر بهار و اوایل تابستان ، جفت گیری می کنند اما مارهای مناطق گرمسیر در تمام طول سال قادر به جفت گیری می باشند . در زمان جفت گیری نرها رفتار تهاجمی پیدا می کنند . آنها با هم می جنگند تا توجه ماده ها را به خود جلب کنند . تخم مارها بسیار سفت می باشد و حالت چرم مانند دارد به گونه ای که در برخی موارد نوزادان بدون کمک مادر نمی توانند از تخم بیرون بیایند .

 

پوست اندازی در مارها

فرایند از دست دادن پولک ها در مار را پوست اندازی می گویند که این امر چندین بار در زندگی یک مار روی می دهد . مار پیش از پوست اندازی از خوردن  غذا پرهیز می کند و به جای امنی و خلوتی می رود . درست قبل از پوست اندازی مار خشک و کدر می شود و و چشمهایش به رنگ آبی کدر در می آید . سطح درونی پوست کهنه ، مایع می شود و به همین علت پوست کهنه از پوست نو که در زیر آن است جدا می شود . پوست کهنه در اطراف دهان می شکند و مار با مالیدن خود بر روی سطوح زبر ، بیرون می آید . اغلب پوست کهنه مانند یک جوراب پشت و رو شده ،  رو به پشت و از سر تا دم کنده می شود . پوست اندازی سبب می شود انگلها از بدن مار جدا شوند و نشاط و سلامتی مار حفظ گردد .

 

 

 

خواب زمستانی  مار

مارها اگر در مناطقی باشند که زمستانها سردتر از توان تحملشان باشد ، به حالت غیر فعال در می آیند ، در واقع مانند سایر جانوران به خواب نمی روند بلکه تنها غیر فعال می شوند . در این حال یا حفره ای در زمین حفر می کنند یا زیر سنگ و یا درون تنه یک درخت پنهان می شوند .

زهر مار به علت اثرات دارویی و فیزیولوژیک می تواند بر سلول ها ، بافت ها و اندام های مختلف اثر بگذارد بنابراین قابلیت آن را دارد که در صنعت دارو سازی به کار گرفته شود . مثال خوبی در این مورد ، داروی ” کاپتو پریل ” است که در درمان فشار خون و بیماری های قلبی استفاده می شود که به خوبی معرف استفاده از زهر مار در صنعت داروسازی است . زهر مار به دلیل داشتن ترکیبات پیچیده مانند پروتئین و پپتید های مختلف ، مواد معدنی گوناگون و مواد غیر معدنی خاص ، خاصیت هیدرولیز دارد که از این خاصیت می توان در درمان بیماری هایی همچون سرطان استفاده کرد .

 

مار گزیدگی  و علائم آن

مارها در حالت عادی انسان را نیش نمی زنند مگر آن که زخمی  و یا ترسیده باشند . گزیدگی یک مار بدون زهر معمولا بی خطر است چون دندانهای مار برای پاره کردن یا ایجاد زخم طراحی نشده اند ، با این حال احتمال عفونت یا آسیب به بافت و صدمه وجود دارد اما نیش زدن مارهای زهری بسیار می تواند خطر ناک باشد و حتی به مرگ انسان منجر گردد .

در کل زهر برای مار مانند سایر مایعات بزاقی مار ، به عنوان کمکی در هضم غذا و شکستن ترکیبات آن است بنابراین حتی گزیدگی مارهای غیر سمی هم می تواند در محل زخم  ، ایجاد آسیب کند .

علائم مارگزیدگی به نوع مار بستگی دارد اما به طور کلی شامل خونریزی ناشی از زخم ، تاری دید ، سوزش پوست ، تشنج ، اسهال ، سرگیجه ، تعریق ، غش ، تب ، تشنگی ، تهوع و استفراغ ، بی حسی و سوزن سوزن شدن پوست ، درد شدید ، تورم و افزایش سرعت نبض می باشد .

 

اقدامات درمانی در مار گزیدگی

بهترین درمان استفاده از پاد زهری است که از زهر همان مار گرفته شده باشد . در عین حال هنگام برخورد با فرد مار گزیده و قبل از رسیدن نیروهای امداد ، اقدامات زیر را انجام دهید  :

  • با اورژانس تماس بگیرید
  • به هیچ وجه فرد مار گزیده را حرکت ندهید زیرا جابجایی سرعت حرکت زهر در بدن را افزایش می دهد
  • سریع منطقه گزش را با کمک آتل محدود کنید
  • حتما منطقه آسیب دیده را پایین تر از قلب نگه دارید
  • جواهرات و لباسها را خارج کنید زیرا احتمال تورم زیاد خواهد بود
  • در صورت امکان زخم را با آب و صابون تمیز کرده و با نوار استریل به طور شل ، بپوشانید
  • به هیچ وجه زخم را با چاقو نبرید ، از شریان بند استفاده نکنید ، زخم را با دهان مکش نکنید ، داروی ضد درد و نوشیدنی های کافئین دار و الکل به مصدوم ندهید

 

فواید مار

زهر مار به علت اثرات دارویی و فیزیولوژیک می تواند بر سلول ها ، بافت ها و اندام های مختلف اثر بگذارد بنابراین قابلیت آن را دارد که در صنعت دارو سازی به کار گرفته شود . مثال خوبی در این مورد ، داروی ” کاپتو پریل ” است که در درمان فشار خون و بیماری های قلبی استفاده می شود که به خوبی معرف استفاده از زهر مار در صنعت داروسازی است . زهر مار به دلیل داشتن ترکیبات پیچیده مانند پروتئین و پپتید های مختلف ، مواد معدنی گوناگون و مواد غیر معدنی خاص ، خاصیت هیدرولیز دارد که از این خاصیت می توان در درمان بیماری هایی همچون سرطان استفاده کرد .

 

نحوه محافظت از خود در برابر مارها

  • در صورت مشاهده مار، مسیر خود را عوض کنید
  • در کوهپیمایی یک چوب دستی با خود داشته باشید زیرا حرکت آن موجب دور شدن مار از سر راه شما می شود
  • هرگاه ماری تعقیبتان کرد ، به صورت زیگزاگ حرکت کنید
  • در محلهایی که دارای سنگلاخ و سوراخهای متعدد می باشد ، توقف نکنید
  • چشم مار توسط حرکت و حرارت تحریک می شود، پس در صورت یرخورد ناگهانی با مار از حرکت تهاجمی پرهیز کنید
  • همانطور که شما در طبیعت به دنبال آب و درخت و سایه و گل هستید ، مارها هم به همین موارد علاقمند هستند
  • هنگام برخورد به مار ، به آرامی از آن فاصله بگیرید
  • قبل از نشستن بر روی تخته سنگها یا تنه درختان بر زمین افتاده ، آنها را به دقت بازرسی کنید
  • در تاریکی در طبیعت قدم نزنید
    • از خوابیدن در نزدیکی چوبها و علفهای انباشته بر روی هم و اشیای زاید و بی مصرف ، دهانه غارها ، حفره ها ، باتلاقها ، چاه ها ، قنات ها و مکان های متروکه خودداری کنید
  • فاصله ای که مارها قادر به حمله به انسان هستند ، برحسب نوع مار متفاوت می باشد ولی معمولا بیشتر از 50 سانتیمتر نیست ، پس در صورت مشاهده مار، در فاصله قدرت حمله مار قرار نگیرید و از محل دور شوید
  • جعبه کمکهای اولیه جهت گزیدگی را هنگام گردش در مکانهایی که احتمال وجود مار هست ، همراه داشته باشید

 

راه های مبارزه با مار

  • اسپری دافع مار
  • نمک پاشی
  • استفاده از کافئین
  • اسپری آب آهک
  • تله موش
  • توری پروانه (برای انتقال مار و یا نوزاد مار به نقطه ای دیگر )
  • حشره کش ( با از بین بردن حشرات ، منبع غذایی ماراز بین رفته در نتیجه باعث کاهش جمعیت می گردد )
  • درختچه ها ، گیاهان انبوه ، چمن های بلند ، گلدان های خالی ، چوب های قدیمی و یا هر ساختار دیگری که ممکن است محل تاریک و مرطوبی برای مخفی شدن مار ها ایجاد کند را از میان بردارید
  • خاموش کردن نور چراغ ( زیرا نور جاذب حشرات و حشرات جاذب مار هستند )
  • حصارکشی
  • نفتالین
  • استفاده از تله چسب
  • استفاده از تور مارگیری
  • حذف مواد غذایی مارها مانند قورباغه ها

اما هیچکدام از این روش ها قطعی و کارآمد نبوده در ضمن ممکن است باعث صدمه به سلامتی انسان و حیوانات اهلی و محیط زیست گردند . بهترین و مقرون به صرفه ترین و قطعی ترین روش مبارزه با مار ، استفاده از دستگاه های دفع کننده تخصصی دفع مار شرکت ایران پراتیکس می باشد .