Image result for tick insect. png

کنه ( tick )

کنه ها جانوران کوچک انگلی از شاخه بند پایان هستند به این معنی که آنها بیشتر به خانواده عنکبوت ها و رطیل ها شباهت دارند تا به حشرات . آنها به همراه عقرب ها ، رتیل ها و عنکبوت ها ، در رده عنکبوتیان  قرار می گیرند . کنه‌ها از لحاظ محیط زندگی در تمام نقاط یافت می شوند اعم از نواحی گرمسیر ، سردسیر ، یخ های قطبی ، اقیانوس ها و حتی چشمه های آب گرم و غیره واز لحاظ تنوع گونه‌ ای بسیار متنوع اند . اغلب آنها خونخوار هستند و از خون انسان ، پستانداران اهلی و وحشی ، پرندگان و خزندگان تغذیه می کنند اما گونه هایی گیاهخوار هم در طبیعت وجود دارند . هوای گرم بهار و تابستان باعث بیشترین فعالیت کنه ها می شود . از نظر علمی کنه ها به دو گروه زیر طبقه بندی می شوند :

  • کنه های حیوانی (Tick  )
  • کنه های گیاهی (Mite  ) که به این گروه هیره هم می گویند

کنه ها می توانند یک میزبانه ، دو میزبانه و یا سه میزبانه باشند یعنی اینکه کل عمر بر روی یک جاندار زندگی کنند یا بر روی میزبان های مختلف تغییر مکان بدهند .

 

خانواده کنه ها

کنه ها به دو خانواده تقسیم می شوند :

  • کنه های سخت
  • کنه های نرم

 

تفاوت کنه های نرم و کنه های سخت

  • کنه های سخت  دارای یک پوشش پشتی سخت هستند ولی کنه های نرم  فاقد پوشش پشتی سخت می باشند
  • کنه های سخت از هوای مرطوب آسیب نمی بینند ولی معمولاً در وضعیت خشکی سریعاً می میرند در صورتی که کنه های نرم در وضعیت های بسیار خشک زندگی می کنند
  • کنه های سخت بطور مشخص در یک نوبت چندین هزار تخم می گذارند اما کنه های نرم پس از هر نوبت خونخواری تعداد کمی تخم می گذارند

 

تغذیه کنه ها

اغلب کنه ها خونخوارند و از خون انسان ، پستانداران اهلی و وحشی ، پرندگان و خزندگان تغذیه می کنند اما گونه هایی گیاهخوار هم در طبیعت وجود دارند .

 

چرخه زندگی کنه

سیر تکاملی کنه ها در بسیاری از انواع متغیر است اما می توان گفت که تمام آنها دارای چهار مرحله تخم ، نوزاد ، نمف و کنه بالغ می باشند . کنه ها این مراحل را در ظرف شش ماه تا سه سال طی می کنند . کنه ها زندگی خود را به صورت تخم شروع می کنند ، تابستان به صورت لارو از تخم در می آیند و به علفها و سایر گیاهان کوتاه می چسبند . به محض رسیدن جانور خونگرمی ، آنها خود را محکم به او می چسبانند و در پوستش نفوذ کرده و شروع به مکیدن خون می کنند . زمانیکه به چندین برابر اندازه عادی شان رسیدند ، از میزبان جدا می شوند و پاییز و زمستان را استراحت می کنند و در بهار به صورت شفیره در می آیند و دوباره برای یک میزبان دیگر منتظر می مانند . این بار وقتی غذا می خورند ، می افتند و بالغ می شوند و در زیر بوته های کوتاه برای میزبانی بزرگ مانند آهو یا انسان ، منتظر می مانند . کنه های نر و ماده مادامی که روی بدن میزبان هستند همدیگر را پیدا کرده و جفتگیری می کنند . کنه نر به زودی می میرد و ماده بارور شده ، زمستان را پشت سر می گذارد و در بهار تخمگذاری می کند .

تولید مثل در کنه‌ها معمولابه طریقه جنسی وبا مشارکت هردو جنس صورت می گیرد اما در برخی از موارد تولید مثل می تواند به صورت بکرزایی اختیاری هم انجام گیرد یعنی هر جنس به تنهایی می تواند تولید مثل کند .

 

Image result for ‫چرخه زندگی کنه‬‎

 

ساختار مورفولوژیکی کنه

کنه ها بدون شاخک ، آرواره و بال هستند . شکل ظاهری آنها گرد و بیضی و طول آنها 11 الی 15 میلیمتر است . بدن از سطح پشتی محدب و از سطح شکمی مسطح برخوردار است . برخی کنه ها فاقد چشم و برخی دارای یک جفت چشم ساده هستند . کنه یک زبان دارند که ممکن است دارای خار یا دندانه های قلاب مانند باشد . در انتهای پاهای تعدادی از کنه ها ، چنگال ، ناخن و یا قلاب هایی وجود دارد که در حرکت و اتصال آنها به بدن میزبان یا اتصال کنه ها به همدیگر در هنگام جفت گیری استفاده می شوند . تنفس اغلب کنه ها از طریق نای است . بدن در کنه از دو قسمت گناتوزوما و ایدوزوما درست شده که این دو قسمت توسط شیارهایی از یکدیگر متمایز می شوند . گناتوزوما در کنه‌ ها شبیه سر در حشرات است با این تفاوت که قطعات دهان و پیوستهای مربوط به آن مانند کلیسر و پدی ‌پالپ را شامل می شود . مغز کنه‌ها در ناحیه ایدوزوما واقع شده است . در بالای حفره دهان یک جفت کلیسر دو تا سه بندی قرار دارد . پدی‌پالپ یک اندام حسی بشمار می رود که مجهز به موهای گیرنده تحریکات شیمیایی و لامسه‌ ای است و به کنه در پیدا کردن غذا و یا میزبان کمک می کند . حفره دهان در کنه‌ ها منتهی به حلق می شود . حلق به صورت یک پمپ مکشی در بلع غذا عمل می کند . ناحیه گناتوزوما دارای تعداد زیادی غدد بزاقی است که در هضم مواد غذایی نقش دارد . ایدیزوما در کنه وظایفی مشابه سر، سینه و شکم در حشرات دارد و ممکن است بوسیله شیارهای مختلفی به قسمت های مختلف تقسیم بندی شود . سطح بدن کنه ‌ها دارای موهای حسی کیتینی است که بعضی از آنها وظیفه لامسه ‌ای دارند و به آنها   tactile setae   گفته می شود که ممکن است به اشکال مختلف مویی، برگی شکل و نیزه‌ای و … دیده شوند . در کنه‌های دامی ترشحات غدد بزاقی منجر به تولید مواد سیمانی میشود که باعث اتصال کنه به بدن میزبان می گردد ، همچنین غدد بزاقی این کنه‌ها حاوی مواد ضد انعقاد خون است که مانع از لخته شدن خون می گردد . غدد گوارشی در ناحیه معده قرار دارد که وظیفه هضم و تجزیه مواد را دارند . غدد ترشحی کنه های خونخوار پروتئاز و غدد ترشحی کنه های گیاهخوار ساکاراز و گلوکاز دارد .

 

 

فواید کنه

کنه‌ها از لحاظ استفاده در مبارزات بیولوژیک و همچنین از لحاظ پوسیده‌ خواری و کمک به تجزیه مواد در طبیعت ، بسیار حائز اهمیت هستند .

 

نکاتی در مورد کنه و مضرات آن

کنه ها به علت داشتن اختصاصات زیر، درانتقال بیماری ها نقش مهمی دارند :

  • قدرت چسبندگی ( هنگام تغذیه محکم به میزبان می چسبند و به آسانی تغییر محل نمی دهند )
  • طیف وسیع میزبان ( فرصت های کسب و انتقال عوامل بیماریزا را به وجود می آورد )
  • عمر طولانی ( این امر شانس دریافت و انتقال عوامل بیماریزا را افزایش می دهد )
  • انتقال از راه تخم ( برخی عوامل بیماریزا از طریق تخم به نسل بعدی منتقل می شود )
  • به تغییرات شرایط محیط مقاومت زیادی دارند و مدت ها گرسنگی را تحمل می کنند
  • استعداد تولید مثل زیاد و بکرزایی ( بکر زایی یعنی برای تولید مثل الزامی به وجود هر دو جنس نر و ماده نیست )
  • فاقد دشمنان طبیعی هستند

 

کنه ها اصولاً انگل حیوانات وحشی هستند و فقط 10 درصد گونه ها روی حیوانات اهلی تغذیه می کنند . اما این گونه های نسبتاً کم باعث ضررهای اقتصادی قابل توجه به گله داران هستند و از نظر پزشکی و دامپزشکی اهمیت زیادی دارند .

  • کنه ها به بدن انسان یا حیوانات خانگی می چسبند و خون آنها را می مکند . این امر حتی می تواند منجر به کم خونی های شدید گردد
  • آنها می توانند ناقلان بیماریهای مختلف باشند ( کنه ها به طور طبیعی و ذاتی با عناصر بیماریزا متولد نمی شوند بلکه آنها این بیماری ها را در خلال تغذیه از خون میزبانان آلوده دریافت کرده و سپس طی تغذیه های بعدی ، به میزبانان دیگر منتقل می کنند )
  • برخی از آنها میتوانند باعث ایجاد ریزش مو در حیوانات شوند
  • برخی دیگر از کنه ‌ها را که تحت عنوان کنه‌ های گردوغبار خانگی  house dust mites  می شناسند ، در خانه و داخل گرد و غبار فرش ، تشک و پرده یافت شده و باعث ایجاد عوارض تنفسی شدید مانند انواع آلرژی و حساسیت می گردند
  • تعدادی نیز می توانند در قاعده مو یا مژه فعالیت کنند
  • برخی دیگر از آفات مهم انباری به شمارمی آیند
  • عده از کنه‌ها از آفات درجه یک در گیاهان محسوب می شوند
  • آنها می توانند ناقل بیماری برای گیاهان نیز باشند که از طریق انتقال ویروس به گیاهان صورت می گیرد
  • گزش کنه ها موجب نا آرامی و ناراحتی حیوانات می شود. دام ها سعی می کنند با خاراندن خود و مالش بدن به در و دیوار و گاز گرفتن پوست ، موجب تسکین درد و خارش و سوزش خود شوند . این اعمال می تواند صدمات جدیدی به بدن دام ها خصوصاً پوست آنها وارد آورد و حتی بعضی از حیوانات در اثر شدت درد ممکن است تلف شوند
  • پوست دام ها در اثر گزش کنه ها اغلب طوری صدمه می بیند که حتی بعد از التیام زخم ها نیز ارزش آن از نظر صنعت چرم سازی کاهش می یابد
  • در اثر گزش کنه ها در نزدیکی سم و دخالت میکروب های مختلف ، در برخی موارد گندیدگی سم و لنگش عارض می گردد و در صورت عدم مداوای عوارض یاد شده ، دام ها ممکن است تلف شوند و خسارات اقتصادی ناشی از آلودگی کنه ها افزایش یابد
  • در اثر تغذیه کنه ها از دام ها ، حیوانات مبتلا کم اشتها ، ضعیف و لاغر شده دچار کم خونی می گردند در نتیجه تولید شیر ، گوشت و پشم کاهش می یابد
  • کیفیت گوشت ، شیر و پشم دام های مبتلا تنزل پیدا می کند

 

مبارزه با کنه

قبل از انتخاب روش مناسب مبارزه با کنه ها ابتدا باید نحوه آلودگی ، شدت آلودگی ، نوع آلودگی ، موقعیت محلی ، وضع آب و هوای ناحیه ، امکانات موجود و عوامل مختلف دیگر را مشخص و بررسی نمود .

روشهای مختلفی برای مبارزه با کنه وجود دارد از جمله :

  • استفاده از سموم شیمیایی و استعمال آن روی بدن دام و اماکن
  • ساخت اصطبل های مناسب و قابل شستشو و قابل ضد عفونی
  • تمیز نگهداشتن محیط دامداری ها
  • واکسیناسیون و معاینات دوره ای حیوانات
  • ممنوع کردن چرا در مراتع آلوده
  • تمیز نگهداشتن سطح بدن دام
  • دیوار خانه ها و اصطبل بایستی صاف و بدون شکاف باشد تا مواد حشره کش تمام سطح دیوار و کف اصطبل و خانه های مسکونی را بپوشاند
  • حمام دادن یا غوطه ور کردن ( برای مبارزه با کنه های سخت می باشد )

اما موثرترین و مطمئن ترین روش مبارزه با کنه ، استفاده از دستگاه های دفع کننده تخصصی کنه ایران پراتیکس است که بدون هیچ آسیبی به انسان و دام و حیوانات خانگی ، باعث ایجاد اختلال در محیط زیست کنه و بر هم زدن روال عادی زندگی اش شده و در نتیجه  باعث دفع دائمی این موجودات موذی می گردد .